Bir müze salonunda dolaştığınızı hayal edin. Duvarlarda tablolar, vitrinlerde heykeller, loş ışık altında nadide eserler sergileniyor. Ama köşede, sessizce çalışan bir oyun konsolu var. İçinde, yüzlerce kişinin yıllarca emek verdiği, görsel tasarımı ressam titizliğiyle yapılmış, müzikleri orkestra tarafından bestelenmiş, senaryosu ödüllü bir yazar tarafından kaleme alınmış bir video oyunu dönüyor. Kaç kişi durup bu oyunu bir sanat eseri olarak görür?
Video oyunları, sinema, edebiyat, müzik ve görsel sanatların birleşiminden doğan benzersiz bir ifade biçimi. Bir tablo size bir hikâye anlatır, bir film sizi içine çeker, bir şarkı sizi duygulandırır. Oyunlar ise bunların hepsini aynı anda yapabilir. Üstelik interaktif oldukları için, sizi yalnızca izleyici değil, hikâyenin bir parçası hâline getirir. Buna rağmen hâlâ “gerçek sanat” tartışmalarının dışında bırakılırlar.
Bunun birkaç sebebi var. Öncelikle, oyunların uzun yıllar boyunca sadece eğlence aracı olarak pazarlanması, kültürel algıda onları “çocuk işi” kategorisine hapsetti. Pac-Man, Tetris, Mario gibi erken dönem ikonlar, elbette kendi dönemlerinde devrim niteliğindeydi, ama sanat niyetiyle değil, eğlence için tasarlanmışlardı. Bu geçmiş, günümüzün sanatsal değeri yüksek yapımlarının bile ön yargıyla karşılanmasına yol açıyor.
Bir diğer sebep, interaktifliğin sanat algısında yarattığı kafa karışıklığı. Sanat, genellikle sanatçının izleyiciye sunduğu tek taraflı bir deneyim olarak görülür. Oyunlarda ise oyuncu, eserin gidişatını değiştirir. Bu durum, “Bu bir sanat mı yoksa sadece bir araç mı?” tartışmasını doğurur. Halbuki interaktiflik, sanatın evriminde bir sonraki aşamadır. Tıpkı sinemanın fotoğraftan, romanın sözlü hikâye anlatımından doğması gibi, oyun da sanatın doğal gelişim sürecinde yerini almıştır.
Journey, Gris, Shadow of the Colossus, The Last of Us, Disco Elysium… Bu oyunların her biri, farklı biçimlerde sanatın gücünü yansıtır. Görsellikleriyle tabloları aratmazlar, müzikleri bağımsız albüm gibi dinlenebilir, hikâyeleri romanlarla yarışır. Hatta oyuncuyu seçimleriyle ahlaki ikilemlere sürükleyerek, tiyatro ve edebiyatta rastlanmayan bir kişisel etki yaratırlar.
Ne var ki, kültürel ve akademik kurumlar, video oyunlarını sanat olarak kabul etme konusunda hâlâ yavaş davranıyor. Müzelerde oyun sergileri hâlâ nadir, oyunlar üzerine sanat eleştirisi yazan yayınlar az sayıda. Oysa bugün bile dijital sanat festivallerinde, bağımsız yapımcıların küçük ama çarpıcı projeleri, sanat ile oyun arasındaki sınırları eritiyor.
Belki de sorun, “sanat” kelimesinin kendisinde. Sanatı, yalnızca belirli bir formatta, belirli kurallar içinde tanımladığımız sürece, oyunlar gibi yeni ifade biçimleri hep kapının dışında kalacak. Halbuki sanat, zamanla biçim değiştirir. Bir zamanlar sinema da ciddiye alınmıyordu, bugün en prestijli sanat dallarından biri. Video oyunları da aynı yoldan geçiyor.
Ve belki bir gün, bir müzeye girdiğinizde, köşede duran o oyun konsolunun başında insanlar toplanacak. Sadece oynamak için değil, izlemek, anlamak ve hissetmek için. Çünkü o zaman, oyunların da sanat olduğu gerçeği inkâr edilemez olacak.
